Dzień: 2025-11-26

Gwary Północnego Podlasia
Stowarzyszenie Dziedzictwo Podlasia, Bielsk Podlaski – Puchły 2008

O STATUSIE GWAR PODLASKICH (MIĘDZYRZECZE WŁODAWKII NARWI) str. 55-61
Hryhorij Arkuszyn

Na temat gwar podlaskich istnieje dosyć bogata literatura, pisali o nich (specjalnie i przy okazji) nie tylko językoznawcy, ale również folkloryści, pisarze, etnografowie, historycy, np. w drugiej połowie XIX wieku: 0. Potebnia, K. Mychalczuk, P. Żytecki, I. Neczuj-Łewycki, S. Żełechiwski, P. Czubyński, M. Janczuk, W. Szymanowski i inni, w pierwszej połowie XX wieku – I. Bessaraba, I. Ziłynski, W. Hanców, W. Kuraszkiewicz, J. Tokarski, J. Tarnacki, w drugiej połowie XX w. – M. Lesiów, S. Warchoł, j. Bartmiński, F. Czyżewski, M. Sajewicz, B. Janiak, M. Kondratiuk, ]. Hawryluk, G. Kuprianowicz, J. Ignatiuk oraz wielu innych. Można więc stwierdzić, że język ludowy Podlasian jest dokładnie zbadany (dokładniej patrz: Lesiów 1997: [292-399]).
Do dzisiaj istnieje jednak problem, pozornie niewielki – do którego języka przynależą gwary terytorium międzyrzecza Włodawki i Narwi: polskiego, białoruskiego czy ukraińskiego. Bezsprzecznie w ostatnim tysiącleciu na tym terytorium odbywały się różne ruchy migracyjne, wchodziło ono w skład różnych państw, a gwarom peryferyjnym (w naszym przypadku podlaskim), jak wiadomo, są właściwe nie tylko zjawiska interferencyjne – zachowują one także dawne cechy, utracone przez gwary centralne, przez co takie leksemy, czy też formy gramatyczne nie stały się i nie mogły się stać normą języka literackiego. Jeszcze jeden ważny szczegół – współczesne oderwanie gwar podlaskich od innych wschodniosłowiańskich oraz nieznaczny wpływ na nie języka literackiego, z wyjątkiem polskiego, po części białoruskiego, dało możliwość „zakonserwowania” takiej osobliwości, jak dyftongi, które nie występują w obecnych gwarach wołyńsko-poleskich oraz brzeskich.
Zajmiemy się tylko jedną cechą fonetyczną gwar podlaskich – dźwiękami występującymi w miejscu dawnego jat’ (i, e), czyli jego współczesnymi kontynuantami.
Jak podkreśla znany w świecie językoznawca ukraiński J. Szewelow, „wymowę e z najdawniejszych zachowanych zabytków trudno bezpośrednio określić, dlatego że litera „b była używana bez przerwy aż do XIX wieku i prostych wskazówek co do sposobu jej wymowy w języku staroukraińskim nie ma [Szewelow 2002: 255]. I dalej: „W ciągu całego okresu staroukraińskiego litera i była zapisywana nadzwyczaj po-…

Gwary Północnego Podlasia
Stowarzyszenie Dziedzictwo Podlasia, Bielsk Podlaski – Puchły 2008

UKRAIŃSKIE GWARY PODLASKIE: HISTORIA BADAŃ I NAJWAŻNIEJSZE CECHY SYSTEMOWE, str. 40-54
Michał Lesiów

W granicach powojennej Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej i Trzeciej Rzeczypospolitej mieszka stosunkowo duża grupa obywateli mówiących po ukraińsku i utożsamiających się na ogół z narodowością ukraińską1. Zdecydowana większość Ukraińców w Polsce to ludność wiejska posługująca się w dalszym ciągu przeważnie gwarami, które ulegają coraz intensywniejszym wpływom języka polskiego z jednej strony i ukraińskiego języka literackiego – z drugiej.
Gwary ukraińskie w granicach III RP występowały i nadal częściowo występują w województwie podkarpackim, we wschodniej części województwa lubelskiego i w południowo-wschodniej części województwo podlaskiego aż do rzeki Narwi, gdzie wlewają się stopniowo w białoruski teren językowy. Z dawniejszego województwa rzeszowskiego (obecnie: podkarpackie) i lubelskiego znaczna część ludności ukraińskojęzycznej została w latach 1945-1946 przesiedlona w ramach tzw. repatriacji na wschód, głównie na teren Ukrainy Radzieckiej, gdzie na ogół wymieszała się z ludnością ukraińską innych regionów, najczęściej obwodów zachodnich Ukrainy. Część ludności z tych wyżej dwóch wspomnianych województw została w roku 1947 przesiedlona w ramach oficjalnie podjętej decyzji ówczesnych władz państwowych na polskie ziemie zachodnie i północne, zwane wówczas Ziemiami Odzyskanymi.
W wyniku tych zdarzeń można mówić również o pewnej ilości Ukraińców (ludności ukraińskojęzycznej) mieszkających w ogromnym rozproszeniu, niedużymi grupami lub pojedynczymi rodzinami na terenie obecnych województw: warmińsko-mazurskiego, pomorskiego, zachodniopomorskiego, lubuskiego, dolnośląskiego i opolskiego. Obecnie działają tam ukraińskie instytucje społeczno-kulturalne, z których najbardziej tradycyjnie powszechnym jest Związek Ukraińców w Polsce (przedtem:…