adawid

Михайло Лесів

УКРАЇНСЬКІ ГОВІРКИ У ПОЛЬЩІ

ВИДАВНИЦТВО «УКРАЇНСЬКИЙ АРХІВ»

ВАРШАВА 1997

3. Спроби використання підляських говірок у літературі

Українські підляські говірки використовувалися інколи в художній літературі. Це передовсім багатий фольклор, але також були спроби писати авторські вірші цими говірками. Микола Янчук (1859-1921) – фольклорист і письменник, народжений у селі Корниця коло Константинова на Підляшші, мріяв про створення літератури в його рідній підляській говірці, навіть опрацював відповідний правопис, а також писав говіркою вірші та п’єси, які потім виправляв згідно з вимогами української літературної мови. Зразковий приклад такого вірша це поетичне послання «Янкові Купалі», написаний 1918 року. Ось фрагмент цього вірша:

Янкові Купалі на паметку

Я не бачив тебе, брацє,
Нікди в жицю й воко,
Але душу твою бачу

І ціню високо.

З твоїм вібршом пред очима
Я не раз оплакав

Свого краю бієдну долю

Й зьомкув-неборакув.

Бо й моя отчизна, брацє,
як не руддна в Бога,

То ж терпісла завше мукі
І била убога.

А тепер, як ворог єї

Нівечит, калісчит,

Вже й сам Будг юой тиї рани
Бодай чи залієчит

Твойе думи, твойє слези
Наруд твуобії оцієніт.

А потудмок твоє йменє
Внукові найміесніт.

Михайло Лесів

УКРАЇНСЬКІ ГОВІРКИ У ПОЛЬЩІ

ВИДАВНИЦТВО «УКРАЇНСЬКИЙ АРХІВ»

ВАРШАВА 1997

2. Історія зацікавлення дослідників підляськими говірками

б) Міжвоєнний період

У міжвоєнному періоді дослідження українських підляських говірок проводив, передусім, проф. Владислав Курашкевич, народжений у 1905 році у Володаві, випускник Холмської гімназії, асистент Львівського та Ягеллонського університетів (1928-1929, 1932-1933), професор у Люблінському Католицькому, а пізніше – в Познанському університетах. Дослідження В. Курашкевича відзначалися та відзначаються високим науково-методологічним рівнем, а відносилися вони, головним чином, до звукової системи підляських та інших українських говірок. Основою його численних розвідок на тему підляських говірок були записані ним самим матеріали зі сіл східних повітів б. Люблінського та Бі …

163 Н. Дурново, Н. Соколов, Д. Ушаков, Ольт диалектологической карть русского язика в Европе с приложенцем очерка русской диалектологии, «Трудьі Московской Диалектологической Комиссии», вьш. 5, Москва, 1915. Вони також визначали північну границю українських говірок.

164 Трудь постоянной Комиссии по диалектологии русского язика, вьт. 9, Ленинград, 1927, с. 3.

165 Г, Винокур, Заметки по фонетике одного украннского говора, «Бюллетень Диалектологического сектора Института русского язька АН СССР», вьш. 1, Москва, 1947, с. 23-36.

Михайло Лесів

УКРАЇНСЬКІ ГОВІРКИ У ПОЛЬЩІ

ВИДАВНИЦТВО «УКРАЇНСЬКИЙ АРХІВ»

ВАРШАВА 1997

2. Історія зацікавлення дослідників підляськими говірками

Можна говорити про три основні періоди зацікавлень підляськими українськими говірками, а саме:

1. перед першою світовою війною, коли праці на тему цих го- вірок писалися, як правило, по-російському. Був це час збирання діалектного матеріалу, часто принагідного, та перших спроб загальних і зовсім детальних описів поодиноких говірок та їх груп також на Підляшші;

2. між двома світовими війнами, коли дослідження цих говірок провадили головним чином, польські мовознавці та висліди своїх досліджень і узагальнень на високому науковому й методологічному рівні публікували, загалом, по-польськи;

3. після другої світової війни аж донині. Це час деяких труд- нощів у збиранні матеріалів, в першу чергу, в південній частині Підляшшя, звідки люди, що користувалися саме цими говірками, себто православні українці, були переселювані й виселювані, виїжджали й частково поверталися, це час атласного картографування мовних явищ, час популярних та вельми наукових описів, час більшого самоусвідомлення обох частин Підляшшя, а навіть серйозних спроб писати підляськими говірками художні твори.

а) Перед першою світовою війною

У середині ХІХ ст. появляються збірки й праці, в яких помі- щаються тексти, загалом фольклорні, та описи й спроби класи- фікацій підляських говірок у руслі інтенсивного зацікавлення народною культурою, в тому числі й мовою. Неможливо було б назвати усі детальні публікації такого типу, постараємося, однак, звернути увагу на те, що нам здається найважливішим та й що нам доступне, у хронологічному порядку.

У 1858 році появилася розвідка про західну частину Гродненської губернії, де більшість фольклорних текстів походило з білоруськомовної території, але виділено тут ту частину губернії, на якій знаходилися говірки українського типу, названі корольоуским говором, що за словами автора статті употребляется в окрестностях мест. Нарева, простирается под Бельск, а вирізня-

292

Михайло Лесів

УКРАЇНСЬКІ ГОВІРКИ У ПОЛЬЩІ

ВИДАВНИЦТВО «УКРАЇНСЬКИЙ АРХІВ»

ВАРШАВА 1997

VІ. ПІДЛЯСЬКІ ГОВІРКИ

1. Назви й територія поширення підляських говірок

У працях з діалектології вживається віддавна назва підляські говірки на означення найбільш західної частини північно-українського діалекту, що знаходиться сьогодні в границях Речіпос- политої Польщі від ріки Нарви на півночі (Білостоцьке воєвідство) через Білопідляське воєвідство аж до північних окраїн нинішнього Холмського воєвідства до лінії дещо на південь від Володави та Парчева, де підляські говірки переходять у холмські, себто перехідні до південно-західних та волинські.

Назва підляські основана на історичному означенні території Підляшшя (старопольське Podlasze, сучасне поль. Podlasie, що асоціювалося зі словосполученням pod lasem, у зв’язку з чим появився був також латинський субститут Subsilvania). У 1845 році польські історики М. Балінський та Ю. Ліпінський так писали: Z aktów wspomnianych i niżej przytoczyć się mających wyświeca się dowodnie, że również kraj Polesiem, Pollexia, jako właściwie Podlasie, Subsilvania stanowiący, naszli niezaproszeni Jadźwingowie, ujarzmili pierwiastkowych jego mieszkańców Rusinów i ze swych rozsypanych po lasach siedlisk strasznymi się stali okolicznym sąsiadom Polakom i Rusinom1.

Оця назва Podlasie, пов’язувана неслушно з окресленням род lasem, бо в такому випадку було би поль. Podlesie (як Zalesie, а не: Zalasie), прийнялася у сучасній польській номенклатурі, а також вплинула на його російську форму Подлясье, часто вживану в дав- ніших російських працях, напр., из Подлясья Седлецкой и Грод-

1 M. Baliński i J. Lipinski, Starożytna Polska, t. II, Warszawa 1845, s. 1260. …

PAŃSTWOWY UNIWERSYTET WOŁYŃSKI IM. ŁESI UKRAINKI ONOMASTYKO-DIALEKTOLOGICZNY LABORATORIUM
UNIWERSYTET MARII CURIE-SKŁODOWSKIEJ ZAKŁAD FILOLOGII UKRAIŃSKIEJ
Kasa im. Józefa Mianowskiego
Hryhorij Arkuszyn
GŁOSY Z PODLASIA
(Teksty)
Łuck-2007

WSTĘP
W 1997 roku Zakład Filologii Ukraińskiej UMCS w Lublinie zorganizował badania dialektologiczne na północnym Podlasiu we wsiach gminy Dubicze Cerkiewne. W wyjeździe uczestniczyli studenci UMCS i Wołyńskiego Państwowego Uniwersytetu im. Łesi Ukrainki (Łuck), autor tych słów oraz znana dialektolog Jarosława Zakrewska. W ciągu dnia zapisywaliśmy gwarę mieszkańców Podlasia, a długie jesienne wieczory spędzaliśmy omawiając problemy naukowe. Właśnie wtedy Jarosława Zakrewska poddała pod dyskusję pomysł wydania tekstów gwarowych, bo właśnie na podstawie takich zapisów języka autochtonów można badać fonetykę i fonologię, morfologię i składnię w dialektach. W przypadku pogranicza ukraińsko-białoruskiego takie prace pozwolą wyznaczyć przynależność poszczególnych gwar do języków. Według Jarosławy Zakrewskiej najlepszym realizatorem tego pomysłu byłby dialektolog z Łucka, czyli autor tych słów, ponieważ Łuck jest położony najbliżej ziemi brzeskiej i Podlasia. W ten sposób zrodził się pomysł wydania tego tomu.
Każdy wyjazd na Podlasie wzbogacał nasz zbiór nagrań magnetofonowych. Tym tematem zainteresowali się również polscy dialektolodzy, zwłaszcza prof. Feliks Czyżewski, a Kasa im. Józefa Mianowskiego przyznała stypendium. W wyjazdach na Podlasie pomagali rodowici mieszkańcy Podlasia.
„Głosy z Podlasia” to pierwszy tom z serii trzech, oczywiście dwa kolejne będą zatytułowane „Głosy z wołyńskiego Podlasia” i „Głosy z ziemi brzeskiej”. W ten sposób będziemy mieli pełny obraz gwar zachodniopoleskich.
Bieżąca wersja nie obsługuje kopiowania tekstu cyrylicy na Pulpit.Publikacje tekstów z Podlasia
Należy podkreślić, że dialektolodzy ukraińscy często do swoich monografii dodawali teksty (pr. Przepiórska, 49-69], [Prystupa, 114-125] i in„ por. też [Klimczuk, 116-127]) lub [Teksty, 32-38], jednak nawet po pobieżnym zapoznaniu się z nimi możemy zauważyć, że niektórzy nie są to nagrania magnetofonowe, ale rozmowy zapisane ze słuchu. Praktycznie do każdej rozprawy z dialektologii w załącznikach umieszczono zwięzłe opowiadania nosicieli dialektów, które dotyczą tetnatu badań prowadzonych przez autorów. Jednak te teksty znajdują się w postaci rękopisów. Opublikowano teksty z Podlasia, zwłaszcza z XIX i początku XX wieku (M. Janczuka, I. Bessaraby i in.) (przegląd tych prac zob. F. Czyżewski i S. Warchoł, „Polskie i ukraińskie teksty gwarowe ze wschodniej Lubelszczyzny” [Czyżewski, Warchol XXIX-XXX, i M. Lesiów „Gwary ukraińskie w Polsce”, zwłaszcza rozdział „Historia zainteresowań badaczy gwarami podlaskimi” [Lesiw, 292-399]).
Materiał gwarowy do Atlasu języka ukraińskiego z 7 punktów na Podlasiu (Berezno. Krzywowierzba, Stawki, Kobylany, Nosów, Żerczyce, Dobrowoda) zapisali M. Lesiów i S. Warchoł (1965-1967 r.) W. Kuraszkiewicz w pracy „Zarys dialektologii wschodnioslowiańskiej z wyborem tekstów gwarowych” przedstawi! teksty zarówno z południowego (4 punkty: Lubień, Ostrówki, Kobylany, Sycyna), jak i z północnego Podlasia (5 punktów: Cecele, Maleszę, Łosinka, Orzeszkowo, Ogrodniki), które autor zapisał w lecie 1938 roku (jeden zapis z 1937 roku). Wszystkie te gwary zakwalifikowane zostały jako gwary północnego narzecza. …

Gwary Północnego Podlasia
Stowarzyszenie Dziedzictwo Podlasia, Bielsk Podlaski – Puchły 2008

O STATUSIE GWAR PODLASKICH (MIĘDZYRZECZE WŁODAWKII NARWI) str. 55-61
Hryhorij Arkuszyn

Na temat gwar podlaskich istnieje dosyć bogata literatura, pisali o nich (specjalnie i przy okazji) nie tylko językoznawcy, ale również folkloryści, pisarze, etnografowie, historycy, np. w drugiej połowie XIX wieku: 0. Potebnia, K. Mychalczuk, P. Żytecki, I. Neczuj-Łewycki, S. Żełechiwski, P. Czubyński, M. Janczuk, W. Szymanowski i inni, w pierwszej połowie XX wieku – I. Bessaraba, I. Ziłynski, W. Hanców, W. Kuraszkiewicz, J. Tokarski, J. Tarnacki, w drugiej połowie XX w. – M. Lesiów, S. Warchoł, j. Bartmiński, F. Czyżewski, M. Sajewicz, B. Janiak, M. Kondratiuk, ]. Hawryluk, G. Kuprianowicz, J. Ignatiuk oraz wielu innych. Można więc stwierdzić, że język ludowy Podlasian jest dokładnie zbadany (dokładniej patrz: Lesiów 1997: [292-399]).
Do dzisiaj istnieje jednak problem, pozornie niewielki – do którego języka przynależą gwary terytorium międzyrzecza Włodawki i Narwi: polskiego, białoruskiego czy ukraińskiego. Bezsprzecznie w ostatnim tysiącleciu na tym terytorium odbywały się różne ruchy migracyjne, wchodziło ono w skład różnych państw, a gwarom peryferyjnym (w naszym przypadku podlaskim), jak wiadomo, są właściwe nie tylko zjawiska interferencyjne – zachowują one także dawne cechy, utracone przez gwary centralne, przez co takie leksemy, czy też formy gramatyczne nie stały się i nie mogły się stać normą języka literackiego. Jeszcze jeden ważny szczegół – współczesne oderwanie gwar podlaskich od innych wschodniosłowiańskich oraz nieznaczny wpływ na nie języka literackiego, z wyjątkiem polskiego, po części białoruskiego, dało możliwość „zakonserwowania” takiej osobliwości, jak dyftongi, które nie występują w obecnych gwarach wołyńsko-poleskich oraz brzeskich.
Zajmiemy się tylko jedną cechą fonetyczną gwar podlaskich – dźwiękami występującymi w miejscu dawnego jat’ (i, e), czyli jego współczesnymi kontynuantami.
Jak podkreśla znany w świecie językoznawca ukraiński J. Szewelow, „wymowę e z najdawniejszych zachowanych zabytków trudno bezpośrednio określić, dlatego że litera „b była używana bez przerwy aż do XIX wieku i prostych wskazówek co do sposobu jej wymowy w języku staroukraińskim nie ma [Szewelow 2002: 255]. I dalej: „W ciągu całego okresu staroukraińskiego litera i była zapisywana nadzwyczaj po-…

Gwary Północnego Podlasia
Stowarzyszenie Dziedzictwo Podlasia, Bielsk Podlaski – Puchły 2008

UKRAIŃSKIE GWARY PODLASKIE: HISTORIA BADAŃ I NAJWAŻNIEJSZE CECHY SYSTEMOWE, str. 40-54
Michał Lesiów

W granicach powojennej Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej i Trzeciej Rzeczypospolitej mieszka stosunkowo duża grupa obywateli mówiących po ukraińsku i utożsamiających się na ogół z narodowością ukraińską1. Zdecydowana większość Ukraińców w Polsce to ludność wiejska posługująca się w dalszym ciągu przeważnie gwarami, które ulegają coraz intensywniejszym wpływom języka polskiego z jednej strony i ukraińskiego języka literackiego – z drugiej.
Gwary ukraińskie w granicach III RP występowały i nadal częściowo występują w województwie podkarpackim, we wschodniej części województwa lubelskiego i w południowo-wschodniej części województwo podlaskiego aż do rzeki Narwi, gdzie wlewają się stopniowo w białoruski teren językowy. Z dawniejszego województwa rzeszowskiego (obecnie: podkarpackie) i lubelskiego znaczna część ludności ukraińskojęzycznej została w latach 1945-1946 przesiedlona w ramach tzw. repatriacji na wschód, głównie na teren Ukrainy Radzieckiej, gdzie na ogół wymieszała się z ludnością ukraińską innych regionów, najczęściej obwodów zachodnich Ukrainy. Część ludności z tych wyżej dwóch wspomnianych województw została w roku 1947 przesiedlona w ramach oficjalnie podjętej decyzji ówczesnych władz państwowych na polskie ziemie zachodnie i północne, zwane wówczas Ziemiami Odzyskanymi.
W wyniku tych zdarzeń można mówić również o pewnej ilości Ukraińców (ludności ukraińskojęzycznej) mieszkających w ogromnym rozproszeniu, niedużymi grupami lub pojedynczymi rodzinami na terenie obecnych województw: warmińsko-mazurskiego, pomorskiego, zachodniopomorskiego, lubuskiego, dolnośląskiego i opolskiego. Obecnie działają tam ukraińskie instytucje społeczno-kulturalne, z których najbardziej tradycyjnie powszechnym jest Związek Ukraińców w Polsce (przedtem:…